TOCQUEVILLIAN IDEAS: CONTEMPORARY EUROPEAN PERSPECTIVES

Autorzy: dr Ewa Atanassow, prof. Cengiz Çağla, prof. Oliver Hidalgo, prof. Attila K. Molnár, prof. Marinus R.R. Ossewaarde, prof. William R. Stevenson, Jr.

[...]

„Tocqueville był zafascynowany Ameryką, jakkolwiek Francja, a ogólniej Europa, pozostawały głównym obiektem jego zainteresowań. Cieszył się on statusem eksperta od Ameryki, choć Europę znał lepiej. Jego wiedza nie była z pewnością ograniczona jedynie do Francji – wystarczy wspomnieć jego podróże po zachodniej Europie lub mianowanie na stanowisko ministra spraw zagranicznych w 1849 roku w czasie burzliwej Wiosny Ludów. Tocqueville doskonale zdawał sobie sprawę z tego, iż Europa stanowi o wiele bardziej złożony poznawczo problem niż Ameryka. Jego zdaniem kraje europejskie będą nieuchronnie podlegały demokratyzacji oraz procesowi konwergencji. Wiedział on przy tym, iż Europa miała odmienny od amerykańskiego punkt wyjścia, gdyż była przede wszystkim w znaczenie większym stopniu zróżnicowana. Napisał on we wstępie do drugiego tomu O demokracji w Ameryce: „Także i w Europie bardzo wiele zjawisk można wytłumaczyć przyczynami innymi niż równość, choć odmiennymi niż w Ameryce”.

Refleksja Tocqueville’a pozostaje – szczególnie dla Europejczyków – wysoce relewantna. Wspomniana prognoza o demokratycznej przyszłości Europy, powtarzana przez niego wielokrotnie w pismach późniejszych, niosła ze sobą dodatkowe konsekwencje. Tocqueville przewidział, iż demokratyczne społeczeństwo może się stopniowo upodabniać do siebie. Jego zdaniem owa konwergencja obejmować może korzyści, potrzeby, zwyczaje i moralność. Jednocześnie podobne zapotrzebowania i gusta mogą umożliwić globalną produkcję i wymianę dóbr. Można przyjąć, iż owa konwergencja otwiera nowe możliwości dla międzynarodowej integracji. Ostatnie dekady pokazały wiele przykładów tego rodzaju procesów, jak np. Północnoamerykański Układ Wolnego Handlu. Żaden z integracyjnych projektów nie posuwa się jednakże tak daleko, jak Unia Europejska. Fenomen zintegrowanej Europy w wieku masowej demokracji zachęca do postawienia pytań: czy myśl proroka nowoczesnej, europejskiej demokracji jest wciąż relewantna i czy może ona zaoferować Europejczykom użyteczne, analityczne narzędzia wraz z adekwatnymi remediami?

Tocqueville postrzegał absolutyzm, jako dominujący w Europie system rządów. W swej refleksji uwzględnił jednakże państwa, które nie zdecydowały się tego ustroju zaadaptować. Dwoma znaczącymi przykładami w jego pismach są: Rzeczpospolita Obojga Narodów i Węgry. Polska stanowiła przypadek szczególnie interesujący, ponieważ w XVI i XVII wieku wprowadziła i wzmocniła wolne oraz republikańskie instytucje, adaptując nawet skrajne zasady np. jednomyślne głosowanie, podczas gdy większość państw europejskich zwróciło się ku absolutyzmowi. Nie jest zatem niespodzianką, iż Tocqueville chcąc opisać republikańskie instytucje Ameryki – na przykład wybory prezydenckie – czynił porównania z elekcją polskiego króla.”