Bellum iustum versus bellum sacrum. Uniwersalny spór w refleksji średniowiecznej. Konstancja 1414–1418

Autorzy: prof. Piotr Daranowski, mgr Małgorzata Owczarska, prof. Zbigniew Rau, dr Jakub Skomiał, dr Tomasz Szczech, prof. Tomasz Tulejski

[...]

Autorzy niniejszej pracy analizują zwycięstwo jakie na soborze w Konstancji Królestwo Polskie odniosło w sporze prawnym z Zakonem Krzyżackim. „Wychodząc jednak poza instrumentarium samej historii i doktryny prawa międzynarodowego, stoją na stanowisku, iż wymiar tego sukcesu jest jeszcze znacząco większy. Wynika ono z przyjęcia perspektywy doktryn polityczno-prawnych. Ta zaś postrzega ruch idei, charakter praktyk społecznych i kształt instytucji publicznych jako czynniki tworzące przestrzeń, która zawiera ścierające się wzajemnie koncepcje naszego życia razem. Z tej perspektywy na soborze w Konstancji miało miejsce niezwykle spektakularne dla naszej zachodniej cywilizacji przecięcie się osi sporu między koncepcjami wojny sprawiedliwej i wojny świętej. Z tej perspektywy zatem w Konstancji Paweł Włodkowic nie bronił bynajmniej tylko podmiotowego statusu wszystkich, niezależnie od ich wyznania, poddanych swojego monarchy Władysława Jagiełły. Włodkowic bronił, w kategoriach właściwych dla swego miejsca i czasu, założeń wojny sprawiedliwej, której w innych kategoriach bronili także Arystoteles i Cyceron, Suarez i Grocjusz, a także, bardziej nam współcześnie, chociażby autorzy Karty Narodów Zjednoczonych. Podobnie oponent Włodkowica, Jan Falkenberg, nie bronił tylko prawa traktowania przez Zakon Krzyżacki ludów niechrześcijańskich jako przedmiotu swego podboju i wymuszonej siłą chrystianizacji. Falkenberg bronił, też w kategoriach właściwych dla swego miejsca i czasu, założeń wojny świętej, podobnie jak to przed nim czynił Henryk Segusio, a po nim cała plejada propagujących i prowadzących zsekularyzowaną wojnę świętą jakobinów, marksistów, szczególnie bolszewików czy nawet (ze wszystkimi zastrzeżeniami) współczesnych amerykańskich championów wspartego siłą eksportu demokracji, szczególnie tych spod znaku neokonserwatyzmu. Tym samym Konstancja nie była tylko miejscem, gdzie powstały zręby międzynarodowego ładu normatywnego, jaki jest dziś zasadniczo naszym udziałem. Konstancja stanowiła unikalne dla naszej zachodniej cywilizacji forum sporu o najbardziej fundamentalny wybór, jaki był i jest udziałem tej cywilizacji: czy jesteśmy dla siebie wzajemnie podmiotami tych samych praw, czy też przedmiotami takich praw pozbawionymi. Z perspektywy tysięcy lat doświadczeń tejże cywilizacji trudno zakładać, iż delegacja polska nie stała w tym sporze po właściwej stronie.”

Fragment ze Wstępu prof. Zbigniewa Rau

„Książka niezwykła, owoc zbiorowego namysłu nad istotnym napięciem występującym także współcześnie, między myśleniem o wojnie świętej, uzasadniającej traktowanie innych tylko jako przedmiotów działań w imię szerzenia jakiejś „uświęcanej” idei, nie tylko wyznania religijnego, i myśleniem o wojnie sprawiedliwej, nie tylko traktującej jej strony jako podmioty, ale i uwzględniającej reguły, które powinny wszystkich obowiązywać. Znajdujemy w niej z jednej strony wielce zajmujące analizy dotyczące tak problemów dawnych, wpisanych w Stary Testament i rozważania św. Augustyna, jak i współczesnych, związanych z kwestiami, które znajdują odzwierciedlenie w prawie międzynarodowym publicznym, z drugiej natomiast zbiór interesujących tekstów źródłowych, stanowiących lekturę obowiązkową dla wszystkich pragnących pojąć istotę tego ważnego napięcia. Przestudiowanie tej, niezwykłej powiadam, książki, książki i dla historyków i filozofów, i dla politologów i prawników, pozwoli również lepiej pojąć znaczenie, jakie dla kształtowania refleksji o cywilizacji zachodniej mieli polscy uczeni doby Władysława Jagiełły, mierzący się z racjami głoszonymi przez Zakon Krzyżacki kwestionujący chrześcijański walor krakowskiego władcy.”

prof. Bogdan Szlachta

SPIS TREŚCI:

1. Zbigniew Rau – Wstęp
2. Tomasz Szczech – Chrześcijańska idea nawracania pogan mieczem w wiekach średnich
3. Tomasz Tulejski – Chrześcijański etos wojny świętej w średniowiecznej Europie
4. Jakub Skomiał – Aspekty prawne sporu polsko-krzyżackiego
5. Małgorzata Owczarska – Uniwersytet Krakowski w europejskim dyskursie politycznym początku XV w.
6. Tomasz Szczech – Paweł Włodkowic i jego adwersarze na soborze w Konstancji
7. Piotr Daranowski – Działanie w samoobronie w świetle współczesnego prawa międzynarodowego – refleks doktryny „wojny sprawiedliwej”
8. Zbigniew Rau, Tomasz Tulejski – Wojna sprawiedliwa versus wojna święta. Zagadnienia doktrynalne historycznej konfrontacji

Teksty źródłowe:

1. Księga Jozuego (fragmenty)
2. List św. Pawła do Efezjan (fragment)
3. Św. Augustyn – Chrześcijanin w służbie wojskowej (fragment)
4. Św. Augustyn – Państwo Boże (fragmenty)
5. Adalgot i inni – Wezwanie do wyprawy na Słowian (1107/1108 r.)
6. Foucher z Chartres – Dzieje Jerozolimskie (1095 – 1127)
7. Św. Bernard z Clairvaux – Pismo opata Bernarda o chwale nowego Rycerstwa do rycerzy Świątyni
8. Papież Eugeniusz III – Bulla w sprawie krucjaty przeciw Słowianom (1147 r.)
9. Św. Bernard z Clairvaux – Wezwanie do krucjaty przeciw Słowianom (1147 r.)
10. Helmold z Bozowa – Kronika Słowian (fragmenty)
11. Henryk Łotysz – Kronika Liwonii (fragmenty)
12. Dokument Konrada I Mazowieckiego dla Zakonu Krzyżackiego z 1228 r.
13. Dokument księcia Konrada Mazowieckiego z 1230 r.
14. Pierwotna Reguła Zakonu Krzyżackiego (1264 r.)
15. Św. Tomasz z Akwinu – Suma Teologiczna , Tom 16, Miłość (fragment)
16. Rajmund Lullus – Petycja Rajmunda o odzyskanie Ziemi Świętej i nawrócenie niewiernych (1311 r.)
17. Piotr z Dusburga – Zburzenie Wischerat (Wyszogrodu) przez Krzyżaków. Fragment „Kroniki Ziemi Pruskiej”
18. Orzeczenie arbitrażu wyszehradzkiego z 1335 r.
19. Wyrok sądu warszawskiego z 1339 r.
20. Pokój kaliski z 1343 r.
21. Bartłomiej z Jasła – Pierwsza mowa z okazji odnowienia uczelni (fragmenty)
22. Stanisław ze Skarbimierza – Pochwała Uniwersytetu na nowo ufundowanego (fragmenty)
23. Mateusz z Krakowa – O praktykach Kurii Rzymskiej (fragmenty)
24. Stanisław ze Skarbimierza – Kazanie o wojnie sprawiedliwej (fragmenty)
25. Johannes Falkenberg – Satyra przeciw herezjom i innym niegodziwościom Polaków i ich króla Jagły (fragmenty)
26. Paweł Włodkowic – Traktat o władzy papieża i cesarza w stosunku do pogan
27. Piotr z Ornety – Oficjalne memorandum Zakonu Niemieckiego o przypadkach naruszenia pierwszego pokoju toruńskiego z 1 lutego 1411 r. przez króla polskiego
28. Jan Długosz – Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego (fragmenty)
29. Francisco De Vitoria – Wykład o prawie wojny (fragmenty)
30. Francisco De Vitoria – Wykłady o Indianach (fragmenty)
31. Hugo Grotius – Trzy księgi o prawie wojny i pokoju, w których znajdują wyjaśnienie prawo natury i prawo narodów, a także główne zasady prawa publicznego (fragmenty)
32. Incydent Caroline (1837) – R.Y. Jennings, The Caroline and MCLoed Cases
33. Treść korespondencji między stronami sporu – Stanami Zjednoczonymi a Zjednoczonym Królestwem – wywołanego incydentem Caroline (fragmenty)
34. Karta Narodów Zjednoczonych (fragmenty)
35. Defi nicja ataku zbrojnego wg Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości – Military and Paramilitary Activities in and Against Nikaragua (fragmenty)
36. Rezolucja 1368 – przyjęta przez Radę Bezpieczeństwa na jej 4370 posiedzeniu 12 września 2001 r.
37. Bezpieczna Europa w Lepszym Świecie , Europejska Strategia Bezpieczeństwa – Dokument przyjęty przez Radę Unii Europejskiej 12 grudnia 2003 r.